विद्यार्थी केवल विद्यालय वा विश्वविद्यालयका कक्षामा सीमित रहने समूह मात्र होइनन्; उनीहरू समाजका चेतनशील, जिज्ञासु र परिवर्तनप्रति संवेदनशील वर्ग हुन्। इतिहास साक्षी छ—जहाँ जहाँ अन्याय, असमानता र निरंकुशता बढेको छ, त्यहाँ विद्यार्थीहरूले सशक्त आवाज उठाएका छन्। उनीहरू केवल भविष्यका नेतृत्वकर्ता मात्र होइनन्, वर्तमानका सचेत पहरेदार पनि हुन्।

चेतनशील बन्नका लागि विद्यार्थीहरू विचार, सिद्धान्त र दर्शनसँग परिचित हुन आवश्यक हुन्छ। विचारविहीन शिक्षा केवल सूचना मात्र हुन्छ, तर चेतनायुक्त शिक्षा परिवर्तनको ऊर्जा हो। जब विद्यार्थीहरूले समाजका समस्या, राजनीतिक संरचना, आर्थिक असमानता र सांस्कृतिक द्वन्द्व बुझ्न थाल्छन्, तब उनीहरू सक्रिय नागरिक बन्छन्। यही सक्रियताले समाजलाई अघि बढाउँछ।

तर इतिहासमा पटक–पटक यस्तो प्रयास हुँदै आएको छ—विद्यार्थीहरूलाई संगठित हुनबाट रोक्ने, उनीहरूको आवाज दबाउने र उनीहरूलाई केवल आज्ञाकारी समूहमा सीमित गर्ने। जब कुनै सत्ता संरचनाले स्वतन्त्र विद्यार्थी संगठनहरूलाई कमजोर बनाउने वा खारेज गर्ने प्रयास गर्छ, त्यो केवल संगठनमाथिको आक्रमण मात्र होइन; त्यो स्वतन्त्र सोच, बहस र आलोचनामाथिको प्रहार हो।

विद्यार्थी संगठनहरू केवल राजनीतिक उपकरण होइनन्; ती चेतना निर्माणका मञ्च हुन्। त्यहाँ बहस हुन्छ, असहमति व्यक्त गरिन्छ र नयाँ विचार जन्मिन्छन्। यस्ता मञ्चहरूलाई समाप्त गरेर केवल प्रशंसामा सीमित “भजनमण्डली” बनाउने प्रयास लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको विपरीत हुन्छ। कुनै पनि समाजमा एउटै प्रकारको सोच मात्र थोपर्ने प्रयास अन्ततः समाजलाई कमजोर बनाउँछ।

युवा र विद्यार्थीलाई “भेंडा” बनाउने सोच आफैंमा त्रुटिपूर्ण छ। आजको विद्यार्थी सूचना प्रविधिमा पहुँच भएको, विश्वका घटनाक्रमसँग परिचित र आलोचनात्मक सोच राख्ने वर्ग हो। उनीहरूलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ भन्ने सोच समयानुसार अप्रासंगिक भइसकेको छ। दबाबले केही समयका लागि मौनता ल्याउन सक्छ, तर चेतनालाई कहिल्यै समाप्त गर्न सक्दैन।

विश्वका विभिन्न उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि विद्यार्थी आन्दोलनहरूले महत्वपूर्ण राजनीतिक र सामाजिक परिवर्तन ल्याएका छन्। विश्वविद्यालयका प्राङ्गणबाट सुरु भएका आवाजहरूले शासन प्रणाली परिवर्तन गरेका छन्, अधिकार सुनिश्चित गरेका छन् र नयाँ युगको सुरुवात गरेका छन्। यसले स्पष्ट गर्छ—विद्यार्थी केवल शिक्षार्थी होइनन्, परिवर्तनका वाहक हुन्।

नेपालजस्तो विविधता र जटिलताले भरिएको समाजमा विद्यार्थीहरूको भूमिका अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। यहाँ विकास, समावेशिता, समान अवसर र सुशासनका सवालहरू अझै पनि चुनौतीका रूपमा रहेका छन्। यस्तो अवस्थामा स्वतन्त्र, सशक्त र विचारशील विद्यार्थी समुदाय अपरिहार्य हुन्छ।

त्यसैले, विद्यार्थी संगठनहरूलाई कमजोर बनाउने होइन, अझ सुदृढ बनाउने आवश्यकता छ। बहसलाई बन्द गर्ने होइन, अझ खुला बनाउने आवश्यकता छ। आलोचनालाई दबाउने होइन, त्यसलाई सुन्ने र त्यसबाट सुधार गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। लोकतन्त्रको सुन्दरता नै विविध विचारहरूको सहअस्तित्वमा हुन्छ।

अन्ततः, विद्यार्थीहरूलाई मार्गदर्शन गर्न सकिन्छ, तर नियन्त्रण गर्न सकिँदैन। उनीहरूलाई प्रेरित गर्न सकिन्छ, तर मौन बनाउन सकिँदैन। चेतनशील विद्यार्थी समाजको शक्ति हुन्—र यो शक्ति कुनै पनि संकुचित सोच वा संरचनाले रोक्न सक्दैन।

समाजलाई अगाडि बढाउन, सशक्त लोकतन्त्र निर्माण गर्न र न्यायपूर्ण व्यवस्था स्थापना गर्न—स्वतन्त्र विद्यार्थी, स्वतन्त्र विचार र स्वतन्त्र संगठन अनिवार्य छन्। यही बाटो दीर्घकालीन स्थिरता र समृद्धिको आधार हो।

शिव शर्मा
चितवन