काठमाडौं । हिन्दु धर्मावलम्बीको दोस्रो ठूलो चाड तिहार आजदेखि सुरु भएको छ। यमपञ्चकको पहिलो दिन आज काग तिहार मनाइँदैछ। यस दिन कागलाई पूजा गरी खानेकुरा खुवाउने परम्परा छ। धार्मिक मान्यताअनुसार कागलाई यमराजको दूत तथा शुभ–अशुभ खबर सुनाउने सन्देशवाहकका रूपमा लिइन्छ।

नेपाली समाजमा कागको विशेष सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व छ। केही दशकअघिसम्म अधिकांश हिन्दु परिवारमा आफूले भोजन गर्नुअघि कागलाई खाना दिने चलन थियो। अहिले यो परम्परा केही कम हुँदै गए पनि तिहारमा कागको पूजा गर्ने चलन भने कायमै छ।

कागलाई धार्मिक आस्थाका दृष्टिले मात्रै होइन, यसको बुद्धिमत्ता, स्मरणशक्ति र सामाजिक व्यवहारका कारण पनि विशेष पन्छी मानिन्छ। विभिन्न धार्मिक ग्रन्थमा कागसँग जोडिएका रोचक प्रसंग उल्लेख छन्।

हिन्दु धार्मिक ग्रन्थमा काकभुशुण्डिको कथा निकै चर्चित छ। वाल्मीकि रामायण, श्रीरामचरितमानस तथा योगवासिष्ठमा काकभुशुण्डिको प्रसंग उल्लेख गरिएको पाइन्छ। विशेषगरी योगवासिष्ठमा उनको जीवन र ब्रह्माण्डसम्बन्धी विचारबारे विस्तृत चर्चा गरिएको छ।

धार्मिक कथनअनुसार काकभुशुण्डि एक शिवभक्त ऋषि थिए। गुरुको अपमान गरेको कारण श्राप पाएपछि उनले विभिन्न योनि हुँदै मानव जीवन प्राप्त गरे। पछि लोमश ऋषिको श्रापका कारण कागको रूपमा जन्मिएको धार्मिक मान्यता छ। उनले ११ पटक रामायण र १६ पटक महाभारत युद्ध देखेको कथनसमेत पाइन्छ।

योगवासिष्ठमा काकभुशुण्डिले ब्रह्माण्डको विशालता र अनेक सम्भावित ब्रह्माण्डको अवधारणाबारे चर्चा गरेको प्रसंग छ। यसलाई आधुनिक विज्ञानमा व्याख्या गरिने बहुब्रह्माण्ड अर्थात् मल्टिभर्सको अवधारणासँग तुलना गर्ने गरिन्छ।

कागसँग जोडिएका धार्मिक कथाभन्दा बाहिर पनि यसका अनेक विशेषता छन्। वैज्ञानिक अध्ययनले कागलाई संसारका अत्यन्त बुद्धिमान पन्छीमध्ये एकका रूपमा देखाएका छन्। यसको समस्या समाधान गर्ने क्षमता, स्मरणशक्ति र सामाजिक व्यवहार निकै विकसित मानिन्छ।

कागका आठ रोचक विशेषता

1. उच्च बुद्धिमत्ता

कागलाई अत्यन्त बुद्धिमान पन्छी मानिन्छ। यसले जटिल समस्या समाधान गर्न, परिस्थितिअनुसार उपाय खोज्न र विभिन्न वस्तुलाई औजारका रूपमा प्रयोग गर्न सक्छ। खाना प्राप्त गर्न नयाँ तरिका अपनाउने र सिकेका कुरा व्यवहारमा लागू गर्ने क्षमता पनि यसमा हुन्छ।

2. असाधारण स्मरणशक्ति

कागले मानिसको अनुहार लामो समयसम्म सम्झन सक्छ। आफूलाई राम्रो वा नराम्रो व्यवहार गर्ने मानिस छुट्याउन सक्ने यसको क्षमता उल्लेखनीय छ। कुनै मानिसबाट खतरा महसुस गरेमा त्यसलाई सम्झिरहने र अन्य कागलाई समेत संकेतमार्फत जानकारी दिने व्यवहार देखिन्छ।

3. सामाजिक स्वभाव

काग एक सामाजिक पन्छी हो। यो समूहमा बस्न, एकअर्कासँग सञ्चार गर्न र सामूहिक रूपमा खाना खोज्न सक्छ। खतरा आइपर्दा समूहका अन्य कागलाई सचेत गराउने तथा मिलेर प्रतिकार गर्ने व्यवहार पनि देखिन्छ।

4. सर्वाहारी स्वभाव

कागले फलफूल, अन्न, किरा, मासु तथा विभिन्न प्रकारका खाद्यवस्तु खान्छ। वातावरण र उपलब्धताअनुसार आफ्नो आहार परिवर्तन गर्न सक्ने भएकाले यो विभिन्न परिस्थितिमा सजिलै अनुकूलन हुन सक्छ।

5. विशिष्ट सञ्चार क्षमता

कागले विभिन्न आवाज र संकेतमार्फत एकअर्कासँग सञ्चार गर्छ। खतरा देख्दा, खाना भेट्दा वा समूहका अन्य सदस्यलाई बोलाउँदा फरक–फरक आवाज निकाल्ने गर्छ। यसले आफ्नो समूहमा सूचना आदानप्रदान गर्ने क्षमता राख्छ।

6. औजार प्रयोग गर्ने क्षमता

कागले खाना निकाल्न काठका टुक्रा, पात, ढुंगा तथा अन्य वस्तु प्रयोग गर्न सक्छ। केही प्रजातिका कागले जटिल औजारसमेत बनाएर प्रयोग गर्ने गरेको अध्ययनले देखाएका छन्। यसले यसको बौद्धिक क्षमता प्रस्ट पार्छ।

7. मृतकप्रति संवेदनशीलता

कागको अर्को रोचक विशेषता मृतक साथीप्रतिको व्यवहार हो। कुनै काग मरेको अवस्थामा अन्य काग त्यसको वरिपरि भेला हुने गर्छन्। उनीहरूले उक्त स्थान र घटनाबारे जानकारी लिने तथा सम्भावित खतराको पहिचान गर्ने व्यवहार देखाउँछन्। यसलाई कागको सामाजिक चेतना र शोकसँग जोडेर अध्ययन गर्ने गरिएको छ।

8. मेहनत र एकाग्रताको प्रतीक

संस्कृत साहित्यमा कागलाई मेहनत र निरन्तर प्रयासको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। विद्यार्थीका पाँच विशेषता उल्लेख गर्ने चर्चित श्लोकमा पनि कागको प्रयत्नशील स्वभावलाई उदाहरण बनाइएको छ।

‘काकचेष्टा बकोध्यानं श्वाननिद्रा तथैव च।
अल्पहारी गृहत्यागी विद्यार्थी पञ्चलक्षणम्॥’

यसको भावार्थ कागको जस्तो निरन्तर प्रयास, बकुलाको जस्तो एकाग्रता, कुकुरको जस्तो सतर्क निद्रा, सीमित भोजन र घरको मोह त्यागेर अध्ययनमा लाग्ने स्वभाव विद्यार्थीका गुण हुन् भन्ने हो।

धार्मिक मान्यतामा कागको महत्त्व

हिन्दु धर्ममा कागलाई यमराजको दूतका रूपमा मानिन्छ। यमपञ्चकको पहिलो दिन कागलाई खाना खुवाउँदा यमराज प्रसन्न हुने र परिवारमा आइपर्न सक्ने अनिष्टबाट रक्षा हुने धार्मिक विश्वास छ।

कागलाई शनिदेवको वाहनका रूपमा समेत चित्रण गरिएको छ। ज्योतिषीय मान्यताअनुसार कागलाई भोजन गराउँदा शनिको साढेसाती र अढैयाजस्ता प्रतिकूल प्रभाव कम हुने विश्वास गरिन्छ। शनिदेवलाई न्याय र कर्मफलका देवताका रूपमा पूजा गर्ने परम्परासँग पनि कागको सम्बन्ध जोडिएको छ।

त्यस्तै, पितृपक्षमा कागलाई भोजन गराउने विशेष परम्परा छ। धार्मिक विश्वासअनुसार कागमार्फत पितृले अर्पण गरिएको भोजन ग्रहण गर्छन्। त्यसैले श्राद्ध तथा पितृकार्यका अवसरमा कागलाई खाना खुवाउने चलन छ।

कागलाई खीर, रोटी, भातलगायत खानेकुरा खुवाउँदा ग्रहदोष शान्त हुने, ऋणबाट मुक्ति मिल्ने र कार्यमा सफलता प्राप्त हुनेजस्ता धार्मिक विश्वास पनि प्रचलित छन्। यस्ता मान्यताहरू धार्मिक तथा सांस्कृतिक विश्वासमा आधारित छन्।

यसरी काग तिहार केवल एउटा पन्छीको पूजा गर्ने पर्व मात्र होइन, प्रकृति र जीवजन्तुप्रतिको सम्मान प्रकट गर्ने अवसर पनि हो। मानिसको जीवनसँग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका जीवजन्तुको संरक्षण र सहअस्तित्वको सन्देशसमेत यस पर्वले दिएको छ।